By Christopher Kennard | Project Manager | RFF
Τα τελευταία χρόνια, οι φυτοπαθολογικές ασθένειες έχουν αναδειχθεί σε κρίσιμο ζήτημα για τον αστικό σχεδιασμό και τη δασική διαχείριση. Ένας από τους πιο ανησυχητικούς παθογόνους μύκητες, ο Ceratocystis platani, είναι υπεύθυνος για την πρόκληση σοβαρών νεκρώσεων στον φλοιό των πλατάνων, με σημαντικό αντίκτυπο σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Στην Ελλάδα, όπου οι πλάτανοι αποτελούν αναπόσπαστο στοιχείο του αστικού και φυσικού τοπίου – από δρόμους και πάρκα μέχρι ιστορικούς χώρους – η απειλή που συνιστά ο μύκητας υπερβαίνει τις οικολογικές επιπτώσεις. Οι ενδεχόμενες συνέπειες περιλαμβάνουν πολιτιστική υποβάθμιση, οικονομικές απώλειες, αύξηση του κόστους συντήρησης, αλλά και αρνητικό αντίκτυπο στον τουρισμό και τη γενικότερη αισθητική των πόλεων. Η κατανόηση τόσο των επιστημονικών χαρακτηριστικών του παθογόνου όσο και του ευρύτερου κοινωνικοοικονομικού πλαισίου είναι ζωτικής σημασίας, ώστε οι αρμόδιοι φορείς να προχωρήσουν σε έγκαιρα και αποτελεσματικά μέτρα πρόληψης και περιορισμού της εξάπλωσης.
Εικόνα 1: Υγιή και προσβεβλημένα από Ceratocystis platani δέντρα στην Εύβοια. Πηγή: ΓΠΑ
Τι είναι ο Ceratocystis platani;
Ο Ceratocystis platani είναι ένας παθογόνος μύκητας που προσβάλλει κυρίως τα δέντρα του γένους Platanus, τα οποία φημίζονται για την ανθεκτικότητα και την υψηλή τους αισθητική αξία στο αστικό περιβάλλον. Ο μύκητας εισχωρεί στο αγγειακό σύστημα του δέντρου, προκαλώντας την ασθένεια γνωστή ως μεταχρωματικό έλκος του πλατάνου. Η ασθένεια αυτή χαρακτηρίζεται από σκοτεινές κηλίδες στον κορμό και τον φλοιό, οδηγώντας σταδιακά στην καταστροφή των ιστών και την εξασθένηση του δέντρου. Εάν δεν υπάρξει έγκαιρη παρέμβαση, η προσβολή μπορεί να είναι θανατηφόρα.
Έρευνες [1] έχουν δείξει ότι η εξάπλωση του μύκητα είναι ραγδαία, ιδίως σε συνθήκες υψηλής θερμοκρασίας και υγρασίας – χαρακτηριστικά που συναντώνται συχνά στο Ελληνικό κλίμα. Παράλληλα, η φύτευση πλατάνων κατά μήκος δρόμων, σε πάρκα και δημόσιους χώρους διευκολύνει τη μετάδοση του παθογόνου από δέντρο σε δέντρο. Στο ελληνικό αστικό τοπίο, όπου οι πλάτανοι αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος, η απειλή είναι ακόμη μεγαλύτερη. Οι πλάτανοι δεν προσφέρουν μόνο σκίαση και αισθητική αξία, αλλά αποτελούν και σύμβολα της τοπικής ταυτότητας και ιστορίας. Η απώλεια ή η παρακμή τους μπορεί να επιφέρει αρνητικές συνέπειες τόσο για τη βιοποικιλότητα όσο και για την ποιότητα ζωής των κατοίκων.
Οικονομικές επιπτώσεις από την ανεξέλεγκτη εξάπλωση
Οι οικονομικές συνέπειες από την εξάπλωση του Ceratocystis platani στην Ελλάδα είναι ιδιαίτερα σημαντικές. Στα αστικά κέντρα, όπου οι πλάτανοι κοσμούν δρόμους, πάρκα και κοινόχρηστους χώρους, το σχετικό κόστος μπορεί να αυξηθεί δραματικά. Οι ήδη επιβαρυμένοι δημοτικοί προϋπολογισμοί δυσκολεύονται να ανταποκριθούν στα πρόσθετα έξοδα που συνεπάγεται η διαχείριση της ασθένειας. Οι βασικές άμεσες οικονομικές επιπτώσεις περιλαμβάνουν:
- Απομάκρυνση δέντρων: Πρόκειται για μια σύνθετη και δαπανηρή διαδικασία, η οποία απαιτεί εξειδικευμένο εξοπλισμό και έμπειρο προσωπικό για την ασφαλή απομάκρυνση μεγάλων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, επικίνδυνων δέντρων από αστικά ή δασικά περιβάλλοντα. Η διαδικασία περιλαμβάνει τη μεταφορά των υπολειμμάτων, τη σωστή απόρριψη ή ανακύκλωση του υλικού και την αποκατάσταση της επηρεαζόμενης περιοχής. Συχνά απαιτούνται ειδικές άδειες και συμμόρφωση με τοπικούς κανονισμούς, αυξάνοντας περαιτέρω το συνολικό κόστος. Το οικονομικό βάρος αυτών των ενεργειών είναι σημαντικό τόσο για τους δήμους όσο και για ιδιώτες ή επιχειρήσεις που καλούνται να διαχειριστούν το πρόβλημα.
- Tree replacement: a significant investment that goes beyond simply planting a new tree. It should entail the acquisition of disease-resistant saplings, proper soil preparation, and the installation of specialized irrigation systems to ensure the young tree’s survival. Deployment of professional labour and equipment is paramount to ensure their proper planting and maintenance. This is not without the respective costs, as previously mentioned, such as one-off costs, relative permits, and the subsequent aftercare to ensure the plant survives.
- Tree maintenance: is an ongoing expense that requires regular monitoring and care to ensure their long-term health and safety. It encompasses routine inspections, pruning, fertilization, pest control, and health assessments. All these points require specialised skilled labour and equipment, which results in the accumulation of recurring costs.
Πέρα από τις άμεσες δαπάνες, μπορούν να σημειωθούν σημαντικές έμμεσες οικονομικές επιπτώσεις, όπως οι εξής:
- Urban aesthetics and tourism: Numerous studies and reports highlight urban green spaces as a factor in securing tourism[2] [3] [4], which is directly linked to increased revenue and improved local business activity. According to the European Commission, green infrastructure is linked to benefits in the tourism sector[5]. As plane trees contribute to the visual and cultural landscape of Greek cities, their loss bears the potential to negatively impact tourism, which is a critical revenue source for many municipalities throughout the country.
- Ecosystem Services: Beyond the element of aesthetics, plane trees offer essential ecosystem services, including air purification, temperature regulation, and stormwater management. Their decline can lead to increased urban heat islands and which also bears higher costs in energy consumption for cooling, additional expenditures on infrastructure to manage flood risks during heavy rainfall. The United Nation’s Food and Agriculture Organisation’s study on urban forestry[6] highlights that investments in tree maintenance can protect cities from the negative impacts of climate and contribute to better quality of life.
- Property Values: The presence of mature, healthy trees was shown to enhance property values[7] , namely in neighbourhoods with abundant green spaces generally seeing higher real estate prices. So if a widespread disease like Ceratocystis platani is left unchecked, it could lead to a noticeable decline in respective property values, which would further strain the local economies and result in reduced municipal tax revenues.
- Forestry and Commercial Losses: Plane trees are also a component of commercial forestry, outside of the urban area. In regions where these trees are part of commercial landscapes, the fungus can lead to a loss in timber quality and yield. If left unchecked this could be devastating for communities that rely on forestry as an economic activity.
The importance of addressing Ceratocystis platani
Tackling the spread of Ceratocystis platani is not only an environmental challenge, but also an economic necessity. The uncontrolled expansion of this pathogen could prove devastating for municipalities, forestry services, and local economies. Early detection and rapid response are key to preventing its large-scale proliferation. Systematic monitoring programmes and modern diagnostic tools, such as molecular testing, enable the identification of infected trees even before visible symptoms occur.
Εικόνα 2: Υγιή και προσβεβλημένα από Ceratocystis platani δέντρα στην Εύβοια. Πηγή: ΓΠΑ
The European and Mediterranean Plant Protection Organization (EPPO) has long recognised the need for such advanced prevention strategies to contain invasive plant pathogens across natural and urban ecosystems[8]. Prevention demands a multifaceted strategy that blends technology, collaboration, and public awareness. Community engagement, continuous training, and strong policy support are essential for the success of any effective response plan.
Η συμβολή του STELLA και η πιλοτική εφαρμογή στην Εύβοια
Addressing Ceratocystis platani calls for a holistic approach that merges technological solutions with active participation from citizens and local authorities. The Horizon Europe-funded project STELLA is developing a digital pest surveillance system (STELLA PSS), harnessing cutting-edge technologies such as Artificial Intelligence (AI), the Internet of Things (IoT), remote sensing, and citizen science via smartphone applications.
In Greece, STELLA is focusing on the region of Evia (Figures 1 & 2), where in 2022, Ceratocystis platani caused an ecological disaster—leading to the loss of hundreds of centuries-old plane trees along the island’s rivers. Today, the pathogen continues to threaten both natural ecosystems and residential areas, making timely detection a critical priority.
Στο πλαίσιο αυτό, το STELLA εφαρμόζει στην Εύβοια έναν ολοκληρωμένο πιλοτικό σχεδιασμό. Οι τεχνολογίες του έργου θα εγκατασταθούν σε στοχευμένη τοποθεσία, επιλεγμένη με βάση ιστορικά δεδομένα, παρατηρήσεις και τη συνεργασία με τις τοπικές αρχές. Η τοποθεσία αυτή θα λειτουργήσει ως δοκιμαστικό πεδίο για την αξιολόγηση συστημάτων ανίχνευσης και έγκαιρης προειδοποίησης, καθώς και ως σημείο ελέγχου για την περιφερειακή παρακολούθηση επιβλαβών οργανισμών.
Μέσω του STELLA, επιδιώκεται όχι μόνο η τεχνολογική καινοτομία, αλλά και η προστασία της πολιτιστικής και οικολογικής ταυτότητας της περιοχής, με στόχο τη βιώσιμη και ανθεκτική διαχείριση των αστικών και φυσικών τοπίων.
[1] https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1618866725000846
[2] https://www.researchgate.net/publication/237387268_Irrigation_of_Urban_Green_Spaces_a_review_of_the_Environmental_Social_and_Economic_benefits
[3] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1618866717301528?fr=RR-2&ref=pdf_download&rr=92aecb1c88aeee7f
[4] https://www.researchgate.net/publication/383807788_Outlooks_and_Challenges_for_Urban_Green_Space_Development_A_Review_Case_Study_in_Thailand
[5] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52019DC0236&qid=1562053537296&from=EN
[6] https://openknowledge.fao.org/items/57a6df3d-0ca7-442c-a19a-fc098d108fae
[7] https://library.weconservepa.org/library_items/1033-Shade-Healthy-Trees-Healthy-Cities-Healthy-People
[8] https://www.eppo.int/media/uploaded_images/ACTIVITIES/invasive_plants/pm5-06-1-en.pdf.
